İlk soğuk sabah hep birini hazırlıksız yakalar. Geçen ocak ayında Ankara'dan bir arkadaşım hafif panikle yazdı. Model Y'si bir gece önce 480 km gösteriyormuş. Sabah kalkmış, dışarısı eksi 6, ekranda 360 yazıyor ve araba bir metre bile gitmemiş. Bataryanın gece bozulduğunu sandı.
Bozulmamıştı. Araba gayet iyiydi. Gördüğü şey, menzil tahmininin soğuğa karşı dürüstleşmesiydi. Bir de soğuyan batarya, ısınana kadar kendini biraz tuttu. O öğleden sonra güneşli bir otoparkta tahmin yeniden yukarı tırmandı.
Soğuk havada menzil kaybı, gerçek kışların yaşandığı bir yerde Tesla sahibi olmanın en yanlış anlaşılan konusu. Tek bir sorun değil. Üst üste binen dört beş ayrı etki var ve çoğunu sen yönetebilirsin. O yüzden hepsini tek tek ayıralım, rakam koyalım ve aslında neyi kontrol ettiğini bulalım.
Veriler nereden geliyor
Aşağıdaki rakamlar, Türkiye, Almanya ve kuzey ABD'deki Tesla sahiplerinin kaydettiği yaklaşık 12.000 kış sürüşünden çıkan örüntülere dayanıyor. Bunlar laboratuvar rakamları değil. Isıtma açıkken, trafikte ve otoyolda yapılmış gerçek yolculuklar.
Kış verimliliğini, Model 3 veya Model Y için 100 km'de yaklaşık 16,5 kWh olan ılıman hava temeliyle karşılaştırıyoruz. Bu, Supercharger ve ev şarjı maliyeti yazımızda kullandığımız temelin aynısı. İki yazının maliyet hesabı böylece birbirini tutuyor.
Baştan bir şey söyleyeyim. Normal kış kullanımında soğuk bataryana zarar vermez. Bu geçici bir menzil kaybı, kalıcı olan değil. Uzun vadeli hikayeyi merak ediyorsan, yıllara ve kilometreye göre batarya yıpranmasını ayrı bir yazıda anlattık.
Menzilini çalan beş şey
Hava soğuyunca kullanılabilir menzilin beş nedenle düşer. İşte her biri, tipik bir kış gününde sana ne kadara mal olduğuna göre kabaca sıralı.
| Etki | Neden olur | Tipik menzil kaybı | |---|---|---| | Kabin ısıtması | Havayı ve koltukları ısıtmak ciddi güç çeker | %8 ile %17 | | Soğuk batarya direnci | Soğuk paket enerjiyi daha verimsiz verir ve alır | %5 ile %12 | | Artan hava ve yuvarlanma direnci | Yoğun soğuk hava ve yumuşayan lastikler | %3 ile %6 | | Kısıtlanan rejeneratif fren | Soğuk paket rejeni tam güçte kabul etmez | %2 ile %5 | | Bataryanın kendini ısıtması | Araba paketi ısıtır, bu da enerji harcar | %2 ile %6 |
Dikkat et: en büyük kalem batarya değil, kabin ısıtması. Bu önemli, çünkü kabin ısıtması en çok kontrol edebildiğin kısım. Buna birazdan döneceğiz.
Hangi sıcaklık ne kadar kayıp getirir
Herkes tek bir rakam ister. Tek rakam yok ama net bir eğri var. Isıtıcı normal konfor ayarında açıkken, sahiplerin o ılıman temele göre farklı dış sıcaklıklarda gördüğü kayıp kabaca şöyle.
| Dış sıcaklık | Tipik menzil kaybı | Nasıl hissettirir | |---|---|---| | 15°C | %0 ile %3 | Neredeyse temel seviye | | 5°C | %8 ile %12 | Fark edilir ama hafif | | 0°C | %12 ile %18 | İlk gerçek ısırık | | Eksi 5°C | %18 ile %25 | Buna göre plan yap | | Eksi 10°C | %25 ile %35 | Sert bir kış gününün yarısı | | Eksi 20°C | %35 ile %45 | Ocak ayında Erzurum |
Yani İstanbul'da 5 derecelik bir sabahta 480 km'lik bir araba, o yolculuk için gerçekte 420 ile 440 km'lik bir araba. Aynı araba Erzurum'da eksi 20'de sana 270 ile 310 km verebilir. İkisi de normal. İkisi de bir arıza demek değil.
Ilımandan dona geçişteki düşüş çoğu kişinin beklediğinden dik. 0 ile eksi 10 arasındaki bölge, önceden plan yapmayan sahiplerin Supercharger'da terlediği yer.
Isı pompası mı, dirençli ısıtıcı mı: çok önemli
Kış sürüşü için en büyük donanım farkı bu ve birçok sahip hangisine sahip olduğunu bilmiyor.
Eski Model 3 ve Model Y'ler, bir de eski S ve X'ler dirençli ısıtıcı kullanıyordu. Dev bir saç kurutma makinesi gibi çalışır. Basit, güvenilir ve aç. Soğuk bir günde kabini ısıtmak için tek başına 6 ya da 7 kW çekebilir.
2020 sonundan itibaren Model Y ve çoğu yeni araba ısı pompasına geçti. Isı pompası ısıyı sıfırdan üretmek yerine taşır ve motorla bataryadan çıkan atık ısıyı toplayabilir. Soğuk ama aşırı olmayan bir günde, dirençli ısıtıcının ihtiyacının kabaca üçte biri ile yarısı kadar enerji kullanır.
Eksi 5 derecelik bir günde, bir saatlik sürüşteki pratik fark şöyle.
| Isıtma sistemi | Kabin ısıtması için kabaca enerji | O yolculuktaki menzil maliyeti | |---|---|---| | Dirençli ısıtıcı | Saatte 5 ile 7 kWh | Daha yüksek, özellikle kısa sürüşlerde | | Isı pompası | Saatte 2 ile 4 kWh | Belirgin şekilde daha yumuşak |
Isı pompasının avantajı en çok kısa şehir içi yolculuklarda belli olur. Çünkü dirençli ısıtma, kabin daha ısınmadan büyük bir enerji darbesini öne yükler. Uzun otoyol sürüşünde fark daralır, zira kabin zaten ısınmıştır ve motor, pompanın ödünç alabileceği ısıyı saçar.
Hangisine sahip olduğunu bilmiyorsan kaba bir kural: 2021 ve sonrası bir Model Y neredeyse kesin ısı pompalıdır. 2019 model bir Model 3 neredeyse kesin değildir. Araba bunu açıkça söylemez ama kış davranışı ele verir.
Menzil tahmini neden kötümserleşir
O Ankara sabahına dönelim. Araba 480 yerine 360 gösteriyordu ve tek metre gidilmemişti. Ne oldu?
İki şey. Birincisi, menzil tahmini sıcaklığa göre kendini ayarlar. Tesla'nın enerji tahmini koşullara ve son sürüşlere bakar ve soğuk bir sabahta ısıtma vergisini ödeyeceğini varsayar. Bu yüzden rakam, ideal değil gerçekçi bir soğuk yolculuğu yansıtacak şekilde düşer.
İkincisi, soğuk bir bataryanın ısınana kadar gerçekten daha az kullanılabilir enerjisi olur. Elektronlar hâlâ orada. Sadece paket soğukken tam hızda çekmek zor. Batarya sürüş sırasında ısındıkça menzilin bir kısmı geri gelir. Tahminin bazen senin gittiğinden daha yavaş düşüyormuş gibi görünmesinin sebebi de bu.
Çıkarılacak ders: soğuk bir günde kilometreden çok yüzdeye güven. Yüzde olarak şarj durumu sabit. Kilometre tahmini ise hareketli bir hedefi tahmin etmeye çalışıyor.
Ön koşullandırma: her şeyi değiştiren hamle
İşte kıştan nefret eden sahipleri, kışı neredeyse fark etmeyenlerden ayıran numara. Ön koşullandırma, sen daha yola çıkmadan, araba hâlâ prizdeyken kabini ve bataryayı ısıtmak demek.
Mantığı basit. Prizdeyken ısınmaya harcanan enerji bataryadan değil duvardan gelir. Sıcak bir kabine ve sıcak bir pakete biniyorsun, ilk 20 dakikalık sürüşün soğuk başlangıcın darbesini yemiyor.
Doğru yaparsan o sabah kaybının büyük bir dilimini geri alabilirsin. Soğuk bir işe gidişte fark şöyle işler.
- Geceleyin fişe tak ki araba paketten değil duvardan çeksin.
- Uygulamadan kalkış saati ayarla ya da çıkmadan 20 ile 30 dakika önce ön ısıtmayı başlat.
- Araba hem kabini hem bataryayı ısıtsın. Planlı kalkış ikisini birden yapar.
- Fişi çek ve hem sıcak hem de rejeni verip alabilen bir pakete sahip arabaya bin.
Prizden ön koşullandırma yapan sahipler, aynı yolculuğu soğuk başlatmaya kıyasla soğuk sabahlarda düzenli olarak %8 ile %12 daha iyi gerçek menzil bildiriyor. İşin püf noktası şu: ön koşullandırma sadece araba prizdeyse seni kurtarır. Donan bir sabahta batarya gücüyle ön ısıtma yapmak enerjiyi sadece yer değiştirir. Yine sana mal olur.
Kabinde menzil kazandıran ısıtma stratejileri
En büyük tek tüketim kabin ısıtması olduğundan, küçük alışkanlıkların toplandığı yer burası. Hiçbiri tek başına dramatik değil. Üst üste konunca sahipler soğuk bir yolculukta %6 ile %8 görüyor.
- Koltuk ısıtıcılarını kullan, kabin havasını biraz kıs. Sana değen bir koltuğu ısıtmak, kabindeki tüm havayı ısıtmanın çok küçük bir kısmına mal olur. Kabin ayarını iki derece düşür, koltuk ısıtmasına yaslan. Aynı derecede sıcak kalırsın.
- Varsa direksiyonu ısıt. Aynı mantık. Ellerine giden doğrudan ısı, tüm kabini körüklemekten iyi.
- Fanı sürekli son kademede tutma. Gürleyen bir fan ısı enerjisini çekmeye devam eder. Kabin ısındıktan sonra düşük fan onu rahat tutar.
- Derin soğukta sirkülasyonu açık tut. Zaten ısınmış kabin havasını yeniden ısıtmak, dışarıdaki donmuş havayı sıfırdan ısıtmaktan ucuza gelir.
- Kışın gerek duymadığın kabin aşırı ısınma özelliklerini kapat. Bariz ama ayarlara bir göz atmaya değer.
2019 model bir Model 3'ü, yani dirençli ısıtıcı kuşağı, olan bir arkadaşım önce koltuk ısıtması alışkanlığının İstanbul kış yolunda gözle görülür bir fark yaptığına yemin ediyor. Kabini düşük tutuyor, koltuğu yüksekte çalıştırıyor ve her sabah menzil rakamının peşinden koşmayı bıraktı.
Lastik basıncı: sessiz kış vergisi
Soğuk hava daha yoğun ve sıcaklık düştükçe lastik basıncı da düşer. Kaba kural, her 5 derecelik düşüş için yaklaşık 1 PSI kayıp. Arabayı bir soğuk dalgada gece boyu park et, ılıman havadaki değerine göre rahatça 3 ile 4 PSI kaybedebilirsin.
Düşük basınçlı lastik, daha fazla yuvarlanma direnci, o da kilometre başına daha fazla enerji demek. Çok büyük değil ama soğuk bir sabahta diğer her kaybın üstüne biner. Soğuk bastırınca basınçlarını kontrol et ve değerine geri getir. Geri kazanacağın en ucuz menzil bu.
Burada bir denge var. Verimlilik ve eşit aşınma için değerinde basınç istiyorsun, soğuk yolda tutuşu bozacak aşırı şişirme değil. Kapı eşiğindeki değeri, soğukken ölçüp tuttur, yeter.
Soğukta otoyol ve şehir farkı
Soğuk hava şehir içi sürüşü otoyoldan daha sert vurur ve bu insanları şaşırtır. Sebep ısıtma yükü. Dur kalk şehir trafiğinde çok zaman neredeyse hiç ilerlemeden geçer ama ısıtıcı çalışmaya devam eder. Kabini sıcak tutmanın sabit maliyeti çok az kilometreye yayılır.
Otoyolda kabin zaten sıcaktır, motor bir ısı pompasının kullanabileceği atık ısı üretir ve mesafeyi yeterince hızlı kat edersin ki kilometre başına ısıtma maliyeti düşer. Yoğun soğuk havanın aerodinamik cezası hızla büyür ama ısıtma matematiği genelde kazanır.
Yani sert bir günde seçme şansın varsa, sabit bir otoyol sürüşü kilometre başına menzilde şehir içinde sürünmekten daha yumuşaktır. Uzun soğuk yolculukları açık yola, kısa şehir hoplamalarını ise ön koşullandırma sonrasına ayarla.
Hepsini birleştirelim: gerçekçi bir soğuk gün
Diyelim ki ısı pompalı, 455 km menzilli bir Model Y'n var ve Ankara'da eksi 5 derecelik bir sabah. İşte dürüst tablo.
| Adım | Menzile etkisi | |---|---| | Ilımanda menzil | 455 km | | Soğuk sabah, hazırlıksız | yaklaşık 360 km'ye iner | | Prizden ön koşullandırma | yaklaşık 35 ile 45 km geri kazanırsın | | Önce koltuk ısıtması, kabin havası düşük | yaklaşık 20 ile 30 km geri kazanırsın | | Lastikler değerine getirildi | yaklaşık 8 ile 12 km geri kazanırsın | | Gerçekçi yönetilmiş menzil | kabaca 420 ile 440 km |
Fiziği yenemezsin. Soğuk yine de sana mal olur. Ama yönetilen bir kış ile panik bir kış arasındaki fark, aynı arabada, aynı günde çoğu zaman 60 ile 80 km. Bu da uzun bir yolda bir şarj molası ile hiç mola arasındaki fark demek.
Kısacası
Soğuk havada menzil kaybı gerçek, çoğunlukla geçici ve büyük kısmı yönetilebilir. Kabin ısıtması en büyük kolun, batarya ikinci ve prizden ön koşullandırma en çok geri kazandıran sessiz hamle. Soğuk sabahlarda kilometre tahmininden çok yüzdeye güven, lastiklerini değerinde tut ve kabini körüklemek yerine koltuk ısıtmasına yaslan.
Bütün bu hesabı kafanda yapmaktansa arabana ne olduğunu doğrudan sormak istersen, Volt'u tam bunun için yaptık. Sabah menzilinin neden düştüğünü, bunun o sıcaklık için normal olup olmadığını ve ön koşullandırmanın sana ne kazandıracağını sade bir dille sorabilirsin. Kendi arabanın verisini okur ve bir kılavuz gibi değil, bilgili bir arkadaş gibi cevap verir. Kış, böyle bir arkadaşa sahip olmak için iyi bir zaman.